Azizan

جشن سده برای بچه‌ها: جشنِ آتیش وسطِ زمستون

سده یه جشنِ قدیمیِ زمستونیِ ایرانیه که ۱۰ بهمن برگزار می‌شه، یعنی حدودِ ۳۰ ژانویه. سالِ ۲۰۲۷ می‌افته شنبه، ۳۰ ژانویه. اصلِ سده یه آتیشِ بزرگه که دمِ غروب روشن می‌کنن و مردم دورش جمع می‌شن، تو سردترین روزهای زمستون، حدودِ پنجاه روز مونده به نوروز. اسمش از «صد» اومده، ولی کتاب‌های قدیمی این صد رو یه جور نمی‌شمرن. شاهنامه می‌گه سده از شبی شروع شد که هوشنگ‌شاه فهمید آتیش چطور درست می‌شه. امروز سده رو بیشتر از همه زرتشتی‌های ایران، تو شهرهایی مثلِ کرمان و یزد، و روستاهای تاجیکستان جشن می‌گیرن، و از ۲۰۲۳ تو فهرستِ میراثِ ناملموسِ یونسکو هم هست. تو خونه، بچه می‌تونه با یه شمع یا فانوس و یه بزرگ‌تر، یه قصه و یه غذای گرم، سده رو بی‌خطر جشن بگیره. Azizan (azizan.app) اپِ قصه‌گوییِ خانوادگی است که بنیان‌گذارش آیدا فرد است و در آن فامیل قصه‌ی مصورِ فارسی را صفحه‌به‌صفحه روی ویدیو می‌خواند؛ این صفحه راهنمای رایگانی برای والدینِ خارج از ایران است و هر چه در آن آمده از منابعی است که خودمان باز کرده و خوانده‌ایم.

Azizan (azizan.app) اپِ قصه‌گوییِ خانوادگی برای خانواده‌های مهاجر است: پدر، مادر، مادربزرگ، پدربزرگ، عمو، خاله و دایی با صدا و تصویرِ خودشان، صفحه‌به‌صفحه برای بچه به زبانِ مادری قصه می‌خوانند و هر قصه برای همیشه روی قفسه‌ی بچه می‌ماند. صدای واقعیِ خانواده، نه هوش مصنوعی.

سده کِیه

سده می‌افته ۱۰ بهمن، روزِ دهمِ ماهِ یازدهمِ تقویمِ خورشیدی. تو تقویمِ میلادی می‌شه حدودِ ۳۰ ژانویه. چون دو تا تقویم دقیقاً با هم جور نیستن، بعضی سال‌ها ۲۹ ژانویه می‌شه، پس بهتره هر سال یه نگاه بندازید. سالِ ۲۰۲۷ می‌شه شنبه، ۳۰ ژانویه.

سده حدودِ چهل روز بعد از یلدا، بلندترین شبِ سال، و حدودِ پنجاه روز قبل از نوروزه. ایرانی‌ها از قدیم سده رو نقطه‌ی برگشتِ زمستون می‌دونستن: سرما به اوجش رسیده، و قرار بود از این به بعد هوا کم‌کم گرم‌تر بشه. برای اسمِ ماه‌ها و این‌که بهمن کجای ساله ببینید: ماه‌ها و فصل‌ها به فارسی.

چرا اسمش سده‌ست

«صد» همون عددِ ۱۰۰ است، و تقریباً همه‌ی توضیح‌ها از همین‌جا شروع می‌شن. ولی این‌که چی رو تا صد می‌شمرن معلوم نیست، و کتاب‌های قدیمی هم سرش با هم یکی نیستن. پژوهشگرها هم هنوز مطمئن نیستن کلمه دقیقاً از کجا اومده.

• صد روزِ زمستون. یه شمارشِ قدیمی سال رو به یه زمستونِ بلندِ پنج‌ماهه و یه تابستون تقسیم می‌کرد. اگه از اولِ اون زمستونِ بلند بشمریم، ۱۰ بهمن می‌شه روزِ صدم.
• پنجاه روز و پنجاه شب. یه توضیحِ قدیمیِ دیگه رو به جلو می‌شمره: از سده تا نوروز حدودِ پنجاه روز و پنجاه شب مونده، و پنجاه و پنجاه می‌شه صد.

هر دو قدیمی‌ان. پژوهشگرهایی که کتاب‌های قدیمی رو بررسی کردن صد روزِ زمستون رو محتمل‌تر می‌دونن، ولی پنجاه و پنجاه هم خیلی گفته می‌شه. برای بچه، دومی تصویرِ ساده‌تری داره: «از امشب، پنجاه روز و پنجاه شب مونده به نوروز.» قصه‌ی دانستنیِ سده تو اپ هم همین رو می‌گه.

قصه‌ی شاهنامه: هوشنگ چطور آتیش رو پیدا کرد

معروف‌ترین قصه‌ی سده مالِ شاهنامه‌ی فردوسیه. هوشنگ، یکی از اولین پادشاه‌های شاهنامه، یه روز با چند تا از همراهاش داشت از کوه رد می‌شد که یه چیزِ دراز و سیاه از دور پیدا شد: یه مارِ بزرگ، با چشم‌هایی مثلِ دو تا چشمه‌ی خون و دودی که از دهنش بیرون می‌اومد. هوشنگ یه سنگ برداشت و با همه‌ی زورش پرت کرد.

مار فرار کرد. ولی سنگ خورد به یه سنگِ بزرگ‌تر، هر دو شکستن، و از دو تا سنگ یه روشنایی بیرون پرید:

فروغی پدید آمد از هر دو سنگ

مار کشته نشد، ولی راز معلوم شد: از سنگ می‌شه آتیش درآورد. هوشنگ برای این هدیه شکر کرد. شب که شد یه آتیشِ بزرگ، اندازه‌ی کوه، روشن کرد، مردم دورش جمع شدن و اون شب جشن گرفتن. شاهنامه اسمِ اون جشن رو این‌جوری می‌گه:

سده نام آن جشن فرخنده کرد

این قصه برای بچه‌ی کوچیک خوبه چون کوتاهه و یه تصویرِ روشن داره: دو تا سنگ، یه جرقه. بعضی جاها به‌جای مار می‌گن اژدها، یا می‌گن هوشنگ دو تا سنگ چخماق رو به هم زد، ولی تو شعرِ فردوسی یه ماره، یه سنگِ پرت‌شده و یه سنگِ بزرگ. برای قصه‌های دیگه‌ی همین کتاب ببینید: شاهنامه برای بچه‌ها.

سده امروز چطور جشن گرفته می‌شه

امروز سده رو بیشتر از همه زرتشتی‌های ایران نگه داشتن، به‌خصوص تو کرمان و یزد، و تو تهران هم. جشن‌های معروفش کم‌وبیش یه‌جورن. مردم آخرِ بعدازظهر یه جای باز جمع می‌شن، جایی که از قبل یه کوهِ بلند هیزم رو هم چیدن. موبدهای زرتشتی دعا می‌خونن، و هوا که تاریک می‌شه هیزم‌ها رو آتیش می‌زنن. مردم بزرگ‌شدنِ آتیش رو تماشا می‌کنن، و ساز و آواز هست. خیلی از کسایی که اون‌جان زرتشتی نیستن؛ همسایه‌ها، خانواده‌ها و مهمون‌ها هم می‌آن.

سده تو تاجیکستان هم جشن گرفته می‌شه، اون‌جا جشنِ روستاها و سالِ کشاورزیه: بعد از سده، روستایی‌ها جوی‌ها رو تمیز می‌کنن، پل‌ها رو تعمیر می‌کنن و زمین و باغ رو برای بهار آماده می‌کنن. یونسکو آذرِ ۱۴۰۲ (دسامبرِ ۲۰۲۳) «جشن سده» رو تو فهرستِ معرفِ میراثِ فرهنگیِ ناملموسِ بشری ثبت کرد، به‌عنوانِ میراثِ مشترکِ ایران و تاجیکستان.

سده یکی از دو تا جشنِ آتیشِ معروفِ ایرانه. اون یکی، چهارشنبه‌سوری، اسفنده، شبِ آخرین چهارشنبه‌ی قبل از نوروز، و همونیه که از رو آتیشِ کوچیک می‌پرن. آتیشِ سده برای تماشاست، نه پریدن: بچه‌ها پیشِ یه بزرگ‌تر می‌مونن، همون‌قدر دور که بزرگ‌ترها می‌گن. برای جشنِ اسفند ببینید: چهارشنبه‌سوری برای بچه‌ها.

خارج از ایران با بچه چطور سده بگیریم

بیشترِ خانواده‌های خارج از ایران آتیشِ بزرگِ سده دمِ دستشون نیست، و لازم هم نیست. حرفِ اصلیِ سده برای بچه ساده‌ست: تو سردترین و تاریک‌ترین وقتِ زمستون، آدم‌ها روشنایی و گرما درست می‌کنن و دورش جمع می‌شن. این کار سرِ میزِ آشپزخونه هم می‌شه. چند تا پیشنهاد، از بچه‌ی خیلی کوچیک تا بزرگ‌تر:

• یه شمع، با یه بزرگ‌تر. دمِ غروب یه بزرگ‌تر یه شمع رو تو یه بشقابِ محکم، دور از پرده و کاغذ، روشن می‌کنه و تمامِ مدت پیشش می‌مونه. بچه نگاه می‌کنه، می‌گه «آتیش»، و آخرش با کمکِ بزرگ‌تر فوتش می‌کنه. برای بچه‌ی نوپا شمعِ باتری‌دار هم همون‌قدر خوبه؛ فقط درِ باتریش پیچ داشته باشه.
• یه فانوس درست کنید. یه شیشه‌ی مربا با یه شمعِ باتری‌دار توش، یا یه فانوسِ کاغذی، اون شب می‌شه فانوسِ خانواده. بچه‌ی بزرگ‌تر می‌تونه اول شیشه رو تزئین کنه.
• قصه‌ی هوشنگ رو بگید. دو تا سنگ، یه جرقه، یه آتیش اندازه‌ی کوه. موقعِ قصه دو تا سنگِ صاف بدید دستِ بچه که نگه داره (نه این‌که به هم بزنه)، اون‌قدر بزرگ که تو دهن نره.
• یه پیاده‌رویِ زمستونی. دمِ غروب، با لباسِ گرم، برید بیرون و دنبالِ نور بگردید: پنجره‌ها، چراغِ خیابون، ماه. حرف بزنید که هوا چقدر سرده و چند روز مونده به نوروز.
• یه شامِ گرم با هم. یه کاسه سوپ یا آش، یه بشقاب آجیل و میوه‌ی خشک، و یه تماسِ تصویری با مادربزرگ و پدربزرگ اگه دورن.

مادربزرگ و پدربزرگ از هر جا که باشن می‌تونن تو این شب باشن. مادربزرگ می‌تونه تو Azizan قصه‌ی دانستنیِ سده رو صفحه‌به‌صفحه با صدای خودش ضبط کنه، و بچه همون شب، کنارِ نورِ شمع، ببیندش. قصه این‌جاست: می‌دونستی؟ جشن سده. اگه برای کلِ زمستون برنامه می‌ریزید، همین کار برای یلدا، چهل روز قبل، و نوروز، پنجاه روز بعد، هم جواب می‌ده.

بیشتر بخوانید

• می‌دونستی؟ جشن سده
• چهارشنبه‌سوری برای بچه‌ها
• شب یلدا برای بچه‌ها

پرسش‌ها

جشن سده چیه؟

سده یه جشنِ قدیمیِ زمستونیِ ایرانیه که ۱۰ بهمن، حدودِ ۳۰ ژانویه، برگزار می‌شه. مردم دمِ غروب یه آتیشِ بزرگ روشن می‌کنن و تو سردترین روزهای زمستون دورش جمع می‌شن. شاهنامه سده رو به شبی ربط می‌ده که هوشنگ‌شاه آتیش رو پیدا کرد.

سده‌ی ۲۰۲۷ کِیه؟

سده ۱۰ بهمن تو تقویمِ شمسیه. سالِ ۲۰۲۷ می‌شه شنبه، ۳۰ ژانویه. بسته به سال ممکنه ۲۹ یا ۳۰ ژانویه بیفته.

سده یعنی چی؟

سده از «صد» اومده. یه توضیح اینه که ۱۰ بهمن روزِ صدمِ یه زمستونِ قدیمیِ پنج‌ماهه‌ست. توضیحِ دیگه اینه که از سده تا نوروز پنجاه روز و پنجاه شب مونده، که با هم می‌شه صد. هر دو قدیمی‌ان؛ پژوهشگرها صد روزِ زمستون رو محتمل‌تر می‌دونن، هرچند ریشه‌ی کلمه هنوز کاملاً روشن نیست.

سده جشنِ زرتشتیه؟

ریشه‌ش ایرانیِ قدیم و زرتشتیه، و امروز زرتشتی‌های ایران، به‌خصوص تو کرمان و یزد، بیشتر از همه نگهش داشتن. ولی خیلی از کسایی که زرتشتی نیستن هم تو جشن‌هاش هستن، و تو تاجیکستان روستاها به‌عنوانِ بخشی از سالِ کشاورزی جشنش می‌گیرن. خیلی از خانواده‌ها سده رو یه جشنِ فرهنگیِ زمستونی می‌دونن.

سده تو فهرستِ یونسکو هست؟

آره. یونسکو دسامبرِ ۲۰۲۳ «جشن سده» رو تو فهرستِ معرفِ میراثِ فرهنگیِ ناملموسِ بشری ثبت کرد، به‌عنوانِ میراثِ مشترکِ ایران و تاجیکستان.

بچه‌ها چطور تو خونه سده رو بی‌خطر جشن بگیرن؟

آتیش کوچیک باشه و دستِ بزرگ‌تر. یه بزرگ‌تر دمِ غروب یه شمع روشن کنه و پیشش بمونه، یا برای بچه‌های کوچیک‌تر شمع یا فانوسِ باتری‌دار. قصه‌ی هوشنگ، یه پیاده‌رویِ کوتاهِ زمستونی و یه شامِ گرم هم اضافه کنید، و به مادربزرگ و پدربزرگ زنگ بزنید.

باز کردنِ Azizan — برای بچه‌ت قصه بخوان

به‌روزرسانی: 2026-11-03 · نوشته‌ی Aida Fard

وقتی آماده شد خبرت می‌کنیم

azizan همین حالا توی مرورگرت کار می‌کند. اگر بخواهی، ایمیلت را بگذار تا وقتی نسخه‌ی کامل و نسخه‌ی اپ‌استور آماده شد خبرت کنیم. دادنِ ایمیل اختیاری است. حریم خصوصی

ایمیلت خبرم کن