Azizan
لالایی برای نوزاد: متنِ لالاییِ قدیمیِ فارسی با معنی
معروفترین لالاییِ فارسی با «لالالا گل پونه» شروع می‌شود: یک آوای خواباندن، بعد نامِ یک گل، بعد سطری که با آن گل هم‌قافیه است. شاعرش معلوم نیست و هر خانواده روایتِ خودش را دارد؛ سطرهایی که این‌جا آمده همان‌هایی‌اند که در دست‌کم سه مجموعه‌ی جدا از هم پیدا کردیم. مهم نیست چه نسخه‌ای را می‌خوانید؛ مهم این است که بچه آن را با صدای شما بشنود. Azizan (azizan.app) اپِ قصه‌گوییِ خانوادگی است که بنیان‌گذارش آیدا فرد است و در آن فامیل قصه‌ی مصورِ فارسی را صفحه‌به‌صفحه روی ویدیو می‌خواند؛ این صفحه راهنمای رایگانی برای والدینِ خارج از ایران است و هر چه در آن آمده از منابعی است که خودمان باز کرده و خوانده‌ایم.
Azizan (azizan.app) اپِ قصه‌گوییِ خانوادگی برای خانواده‌های مهاجر است: پدر، مادر، مادربزرگ، پدربزرگ، عمو، خاله و دایی با صدا و تصویرِ خودشان، صفحه‌به‌صفحه برای بچه به زبانِ مادری قصه میخوانند و هر قصه برای همیشه روی قفسه‌ی بچه می‌ماند. صدای واقعیِ خانواده، نه هوش مصنوعی.
لالایی چیست و از کجا آمده
لالایی شعرِ کوتاهِ عامیانه‌ای است که مادر یا مادربزرگ کنارِ گهواره می‌خواند و اغلب همان‌جا می‌سازد. پژوهشگرانِ دانشگاه شیراز لالایی‌ها را از کهن‌ترین ترانه‌های عامیانهی فارسی میدانند که سراینده‌ی نخستین‌شان معلوم نیست و دو کار را با هم می‌کرده‌اند: بچه را می‌خواباندند و به مادر اجازه می‌دادند حرفی را که به کسی نمیتوانست بگوید، به بچه بگوید. مقاله‌های نشریهی فرهنگ و ادبیات عامه هم همین را می‌گویند: کلمهها به همان اندازه که برای خوابِ بچه‌اند، برای آرزو و دلتنگیِ مادرند.
قالبش ساده است و همین‌جا می‌شود ساختش: هر بند با لالالا (یا لالالالا، بسته به وزن) شروع می‌شود، بعد گلِ فلان، و سطرِ دوم با نامِ آن گل هم‌قافیه است. چون قافیه کلمهها را می‌برد، معنیِ یک لالایی از شهری به شهرِ دیگر کمی فرق می‌کند: در کرمان گدا در خانه می‌آید، در شیراز به جای بابا «کاکا» رفته است. مجموعه‌هایی که از دههی شصت در ایران چاپ شده و مقاله‌ی یک افسرِ انگلیسی در ۱۹۰۶ با متنِ فارسی و ترجمه‌ی انگلیسی، همه این تنوع را نشان می‌دهند و هیچ‌کدام نامِ شاعری نمی‌آورند، چون شاعری نیست.
لالالا گل پونه، سطر به سطر
این سطرها با تفاوت‌های کوچک در همهی مجموعه‌هایی که باز کردیم آمده‌اند. ترتیب‌شان مهم نیست؛ خانواده‌ها هم ترتیب را نگه نمی‌دارند.
| متن | چه می‌گوید |
|---|---|
| لالالا گل پونه بابات رفته در خونه | آوای خواباندن، گلِ پونه برای قافیه؛ بابا تا درِ خانه رفته است. |
| لالالالا گلم باشی همیشه در برم باشی | آرزوی مادر: گلِ من باشی و همیشه کنارم بمانی. |
| لالالالا گل خشخاش بابات رفته خدا همراش | بابا به سفر رفته و مادر برایش دعا می‌کند. |
| لالالالا گل زیره چرا خوابت نمیگیره | پرسشِ آشنای هر مادر از بچه‌ای که نمی‌خوابد. |
گلها برای قافیه آمده‌اند، نه برای معنی: پونه با خونه، خشخاش با همراش، زیره با نمیگیره. وقتی این را بشنوید، می‌توانید بندِ خودتان را بسازید؛ مادربزرگ‌ها همیشه ساخته‌اند.
روایتهای شهری که شاید به یاد داشته باشید
- کرمان. روایتِ کرمانی همان شروع را دارد اما به جای بابا، گدا در خانه می‌آید: «گدا اومد در خونه، یه نون دادم بدش اومد، دو نون دادم خوشش اومد، خودش رفت و سگش اومد». پایانش حرفِ مادر است: «بخواب ای نازنینِ من، مامان قربونِ تو می‌ره».
- شیراز. در بندِ خشخاش یک کلمه فرق می‌کند: «لالالالا گل خشخاش، کاکا رفته خدا همراش». از فامیلِ شیرازی بپرسید در خانه‌ی شما «کاکا» کیست.
- تهران. لالاییِ تهرانی با «لالالالا گلم بودی، عزیز و مونسم بودی» شروع می‌شود. در این لالایی و چند لالاییِ قدیمیِ دیگر، لولو هم هست که پشتِ دیوار ایستاده و مادر به او می‌گوید برود. بعضی خانواده‌ها آن سطرها را به خاطرِ وزنِ خوبش نگه می‌دارند و بعضی برای بچهی کوچک حذفش می‌کنند؛ هر دو سنتی است.
یک ترانه‌ی دیگر هم در خارج از ایران اغلب لالایی خوانده می‌شود: «گنجشککِ اشی‌مشی». متنش را فقط در دو منبع پیدا کردیم، از جمله ضبطِ یک خانواده در آرشیوِ فولکلورِ دانشگاه USC، و این از معیارِ سه‌منبعیِ ما کمتر است؛ پس این‌جا چاپش نکرده‌ایم.
لالایی برای نوزادی که دور از ایران بزرگ می‌شود
- یک بند را انتخاب کنید و تکرار کنید. نوزاد به همهی شعر نیاز ندارد؛ «لالالا» و یک گل کافی است. ماه به ماه بند اضافه کنید.
- روایتِ خانه‌ی خودتان را بخوانید. اگر مادرتان «گدا اومد در خونه» می‌خواند، همان را بخوانید. متنِ درست وجود ندارد؛ نسخه‌ای که بچهی شما یک روز خواهد خواند، همان است که از شما شنیده.
- بگذارید مادربزرگ هم بخواند. در تماسِ تصویری، یا در ضبطی که بچه هر شب می‌شنود. لالایی با صدای مادربزرگ برای زبان بیشتر کار می‌کند از هر ضبطِ یک غریبه. در Azizan مادربزرگ قصه‌ی فارسی را صفحه‌به‌صفحه روی ویدیو می‌خواند؛ یک لالایی در آخرِ ضبط، پایانِ طبیعیِ آن است. ببینید: چطور قصه‌ی شب را برای نوه ضبط کنیم.
- با جمله‌های شب جفتش کنید. «شب بخیر»، «خواب خوش ببینی»: جمله‌های کوتاهِ صفحه‌ی جمله‌های شب لالایی را بخشی از روتین می‌کنند.
بیشتر بخوانید
- جمله‌های شبِ بخیر و شروع و پایانِ قصه به فارسی
- اتل متل توتوله و لی‌لی‌لی‌لی حوضک: بازی‌های انگشتی برای بچهی کوچک
- برای مادربزرگ‌ها و پدربزرگ‌ها
پرسش‌ها
معروفترین لالاییِ فارسی چیست؟
«لالالا گل پونه». شعرِ عامیانهی بینام با روایتهای محلیِ فراوان؛ بندِ «لالالالا گل خشخاش، بابات رفته خدا همراش» در تقریباً همهی مجموعهها هست.
«لالا» یعنی چه؟
آوای خواباندن در لالاییهای فارسی است و کلمهی «لالایی» از همان آمده. در حرفِ روزمره با بچهی کوچک «لالا» یعنی خواب: لالا کن.
گلِ پونه چیست و چرا در لالایی آمده؟
پونه گیاهی از خانوادهی نعناست. گلها در لالایی برای قافیه میآیند، نه برای معنی: پونه با خونه، خشخاش با همراش، زیره با نمیگیره.
متنِ لالاییهای قدیمی مالِ کسی است؟
متنهای سنتی شعرِ عامیانهی بیناماند که دهانبهدهان رسیده و از دههی شصت در مجموعههای چاپیِ ایران و پیش از آن در مقالهای به سال ۱۹۰۶ ثبت شدهاند؛ مالِ همهاند. آهنگهای ضبطشدهی امروزی و لالاییهای تازهی شاعرانِ نامدار حقِ مؤلف دارند؛ این صفحه فقط سطرهای سنتی را آورده.
چرا لالاییهای فارسی غمگیناند؟
پژوهشگرانِ دانشگاه شیراز و نشریهی فرهنگ و ادبیات عامه لالایی را جایی میدانند که مادر درد و دلتنگیِ خودش را، مثلاً دوریِ همسر، به شنوندهای میگفت که نمیتوانست بازگو کند. آهنگ برای بچه بود؛ کلمهها اغلب برای مادر.
لولو در لالایی کیست؟
لولوی پشتِ دیوار، ترسِ کودکیِ ایرانی. چند لالاییِ قدیمی به او می‌گویند برود چون بابای بچه خانه است. خیلی از خانواده‌ها امروز آن سطرها را حذف می‌کنند؛ هر دو روش سنتی است.
Azizan لالایی دارد؟
Azizan قصههای مصورِ فارسی دارد که فامیل روی ویدیو میخوانند؛ کتابخانهی لالایی یا صدای ساختگی ندارد. مادربزرگ میتواند در آخرِ ضبط با صدای خودش لالایی بخواند، که اصلِ ماجرا همین است.
باز کردنِ Azizan — برای بچه‌ت قصه بخوانبهروزرسانی: 2026-11-03 · نوشته‌ی Aida Fard
وقتی آماده شد خبرت می‌کنیم
azizan همین حالا توی مرورگرت کار می‌کند. اگر بخواهی، ایمیلت را بگذار تا وقتی نسخه‌ی کامل و نسخه‌ی اپ‌استور آماده شد خبرت کنیم. دادنِ ایمیل اختیاری است. حریم خصوصی