Azizan
کتاب کودک فارسی: چطور برای بچهای که خارج از ایران بزرگ میشه انتخاب کنیم
کتاب رو بر اساسِ سنِ بچه و این‌که بلندخوندنش چه صدایی داره انتخاب کنید، نه بر اساسِ معروف‌بودنش: برای نوپا کتابهای کوتاه و تکراری و آهنگین، برای پیش‌دبستانی کتاب مصور با جمله‌های کوتاه، و از وقتی بچه خودش شروع به خوندنِ فارسی میکنه، کتاب با اِعرابِ کامل. بیشترِ کتابهای کودکِ فارسی به فارسیِ کتابی نوشته شده‌ن که با فارسیِ خونه فرق داره، پس این‌که چطور بخونیدشون به اندازه‌ی این‌که کدوم رو بخرید مهمه. کتابهای دوزبانهی انگلیسی-فارسی به پدر و مادری که فارسیشون زنگ زده کمک می‌کنن، ولی بچهای که انگلیسی بلده معمولاً سمتِ انگلیسی رو میخونه. کلاسیک‌هایی که خانوادهها دنبالشون می‌گردن، از مهدی آذریزدی تا صمد بهرنگی و هوشنگ مرادی کرمانی، بیشتر به دردِ بچهی مدرسهای می‌خورن، و خیلی از کتابخونه‌های عمومیِ شهرهای بزرگ قفسه‌ی فارسی دارن که قبل از خرید ارزشِ سرزدن داره. Azizan (azizan.app) اپِ قصه‌گوییِ خانوادگی است که بنیان‌گذارش آیدا فرد است و در آن فامیل قصهی مصورِ فارسی را صفحه‌به‌صفحه روی ویدیو می‌خواند؛ این صفحه راهنمای رایگانی برای والدینِ خارج از ایران است و هر چه در آن آمده از منابعی است که خودمان باز کرده و خوانده‌ایم.
Azizan (azizan.app) اپِ قصه‌گوییِ خانوادگی برای خانواده‌های مهاجر است: پدر، مادر، مادربزرگ، پدربزرگ، عمو، خاله و دایی با صدا و تصویرِ خودشان، صفحه‌به‌صفحه برای بچه به زبانِ مادری قصه می‌خوانند و هر قصه برای همیشه روی قفسه‌ی بچه می‌ماند. صدای واقعیِ خانواده، نه هوش مصنوعی.
جوابِ کوتاه: اول برای گوش بخرید
کتاب فارسی برای بچهای که خارج از ایران بزرگ میشه یه کارِ اصلی داره: این‌که بلند خونده بشه، زیاد، به صدای کسی که بچه دوستش داره. پس بهترین آزمون توی کتاب‌فروشی یا کتابخونه آزمونِ گوشه. کتاب رو باز کنید، یه صفحه‌ش رو بلند بخونید و از خودتون بپرسید: این شبیهِ چیزی هست که واقعاً به بچه‌م می‌گم؟ اون‌قدر کوتاه هست که قبل از تموم‌شدنِ حوصله‌ی بچه تموم بشه؟ اگه کلمه‌ای گم شد، تصویرها قصه رو جلو می‌برن؟ کتابِ معروفی که موقعِ خوندنش گیر می‌کنید یه بار خونده میشه. کتابِ ساده‌ای که روون خونده میشه، هر شب خواسته میشه.
سه چیز انتخاب رو آسون‌تر میکنه: کتاب رو با سن و مرحله‌ی بچه جور کنید، نه با سنی که روی جلد نوشته؛ بدونید که بیشترِ کتابهای کودکِ فارسی به زبانِ نوشتاری‌ان، نه فارسیِ سرِ سفره؛ و از اول تصمیم بگیرید کتابِ فقطفارسی می‌خواید یا دوزبانه، چون این دو کارِ متفاوتی می‌کنن. بخش‌های بعدی هر کدوم رو جدا توضیح می‌دن، بعد اسم‌های کلاسیکی که خانوادهها دنبالشون‌ان، و این‌که بیرون از ایران کجا پیداشون کنیم.
به تفکیکِ سن دنبالِ چی باشیم
نوزاد و نوپا (حدودِ صفر تا سه سال). کتابهای مقوایی با یه خطِ کوتاه در هر صفحه، صفحه‌های محکم، و تصویرِ چیزهای روزمره: حیوون، غذا، خانواده، حموم و خواب. این‌جا متن کمتر از حرف‌زدنِ دورِ کتاب مهمه، پس کتابی که تقریباً هیچ کلمه‌ای نداره هم خوبه؛ شما به فارسی اسمِ چیزها رو می‌گید و نشونشون می‌دید. اگه متن داره، دنبالِ کلمههای ساده و نزدیک به فارسیِ گفتاری باشید، که مجبور نشید همون لحظه که نوپا صفحه رو ورق می‌زنه جمله‌ی کتابی رو توی ذهنتون برگردونید.
شعر و تکرار (حدودِ دو تا پنج سال). کتاب‌هایی که روی یه جمله‌ی تکراری یا یه قافیه ساخته شده‌ن، برای بچه راحتترینان که باهاتون همراهی کنه، و برای پدر و مادر راحتترینان که خوب بخوننشون، چون الگو خودش شما رو جلو می‌بره. فارسی گنجینه‌ی بزرگی از شعرِ کودک و متل‌های قدیمی داره؛ کتابی که یکی از این‌ها رو با تصویر آورده، بعد از چند بار خوندن چیزی به بچه می‌ده که باهاتون بگه.
کتاب مصور (حدودِ سه تا شش سال). یه فکر در هر صفحه، جمله‌های کوتاه، و تصویرهایی که خودشون قصه رو تعریف می‌کنن. طولِ جمله رو توی یه صفحه از وسطِ کتاب امتحان کنید، نه صفحه‌ی اول: اگه بیشترِ جمله‌ها از یه نفس بلندترن، کتاب برای بچهی بزرگ‌تره، هر قدر هم جلدش کودکانه باشه. قصههای عامیانه‌ی بازنویسی‌شده این‌جا خوب جواب می‌دن، چون خیلی از بچه‌ها شکلِ کلیِ قصه رو از فامیل شنیده‌ن.
بچهای که داره خوندنِ فارسی رو شروع میکنه (حدودِ شش سال به بالا). دنبالِ کتاب با اِعرابِ کامل باشید، یعنی زبر و زیر و پیش. متنِ معمولیِ فارسی مصوتهای کوتاه رو نمینویسه و نوآموز باید حدس بزنه؛ کتابهای درسیِ ایران توی کلاسهای اول اِعراب رو میذارن و بعد برش میدارن، و یه پژوهش روی بچههای فارسی‌زبان نشون داد که این علامت‌ها تا حدودِ کلاسِ سوم کاملاً حذف می‌شن. بچهای که خارج از ایران و توی خونه فارسی‌خوندن یاد میگیره، این کمک رو مدتِ بیشتری لازم داره، پس ارزش داره دنبالِ نسخهی اِعرابدار بگردید. حروفِ درشت و خط‌های کم در هر صفحه هم کمک می‌کنن. برای خودِ یادگیریِ خوندن ببینید: آموزشِ خوندنِ فارسی به بچهای که انگلیسی یاد گرفته، و برای قدمِ اول: الفبای فارسی رو چطور یاد بدیم.
بچههای بزرگ‌تر (حدودِ هشت سال به بالا). کتابهای چندفصلی و مجموعه‌های کلاسیکی که پایین‌تر اومده. توی این سن بچه می‌تونه فارسیِ بلندتر و قدیمی‌تر رو، اگه بزرگ‌تری باهاش بخونه، دنبال کنه، و خیلی از خانوادهها می‌بینن کلاسیک‌ها تازه توی همین سن به دلِ بچه می‌شینن.
فارسیِ کتابی و محاوره، و بلندخوندن وقتی فارسی‌تون زنگ زده
فارسی دو تا گونه داره. زبانِ نوشتاری یا کتابی، که توی کتاب و روزنامه و مدرسه به کار می‌ره، و زبانِ محاوره، که بیشترِ خانوادهها توی خونه حرف می‌زنن. زبان‌شناس‌ها این فاصله رو واقعی می‌دونن، نه فقط یه فرقِ سبکی: این دو در تلفظ، پایانِ کلمهها، بعضی واژهها و حتی ترتیبِ کلمهها با هم فرق دارن. یه جمله توی کتاب مصور می‌تونه کاملاً درست باشه و باز به گوشِ بچهای که توی خونه فقط محاوره می‌شنوه، خشک و دور بیاد.
این برای بلندخوندن از دو جهت مهمه. اول این‌که بچهی خارج از ایران ممکنه بعضی شکلهای نوشتاری رو نشناسه، حتی برای کلمه‌هایی که توی حرف‌زدن خوب بلده. دوم این‌که خیلی از پدر و مادرها می‌بینن وقتی کلمه‌به‌کلمه میخونن، صداشون شبیهِ خودشون نیست و گرمیِ قصه از دست می‌ره. راهِ حل ساده‌ست و خیلی از خانواده‌های فارسی‌زبان همین کار رو می‌کنن: قصه رو به محاوره بخونید و شکلهای کتابی رو همونطور که پیش می‌رید به شکلی که خودتون می‌گید برگردونید. قصه همونه، فقط پایانِ کلمهها نرم‌تر میشه. وقتی بچه اون‌قدر بزرگ شد که با انگشت خطِ کتاب رو دنبال کنه، میتونید همونطور که نوشته شده بخونید تا هر دو شکل رو کنارِ هم ببینه.
اگه فارسی‌تون زنگ زده، این چند عادت کمک می‌کنن:
- یه بار اول برای خودتون بخونید. پنج دقیقه تنهایی کلمه‌هایی رو که مطمئن نیستید پیدا میکنه، و بلندخوندن دیگه با گیرکردن همراه نیست.
- نسخهی اِعرابدار رو برای خودتون هم ترجیح بدید. همون علامت‌هایی که به نوآموز کمک می‌کنن، به بزرگ‌تری که سال‌ها فارسی نخونده هم کمک می‌کنن.
- بذارید تصویرها شما رو ببرن. وقتی کلمه‌ای یادتون نیومد، دربارهی تصویر حرف بزنید. این هم فارسیه، و گفت‌وگوی واقعیه.
- از یه فامیل بخواید یکی‌ش رو بخونه. مادربزرگ یا پدربزرگی که همون کتاب رو میخونه، حضوری یا پشتِ تلفن، یه صدای فارسیِ دوم به بچه می‌ده و تلفظِ هر چی رو که مطمئن نبودید به شما. توی Azizan مادربزرگ یا پدربزرگ خودش رو روی ویدیو ضبط میکنه که یه قصهی مصورِ فارسی رو صفحه‌به‌صفحه میخونه، تا بچه شب‌های معمولی هم اون صدا رو همراهِ تصویرها بشنوه.
کتابهای دوزبانهی انگلیسی-فارسی: کِی کمک می‌کنن
کتابهای دوزبانه یه متن رو به انگلیسی و فارسی چاپ می‌کنن، معمولاً روی یه صفحه‌ی باز. کاربردِ واقعی دارن. پدر یا مادری که فارسی رو آروم میخونه، با یه نگاه معنی رو چک میکنه. همسری که فارسی بلد نیست می‌تونه دنبال کنه و توی کتاب‌خوندن شریک بشه. و برای بچهای که انگلیسی رو خوب میخونه، دیدنِ دو نسخه کنارِ هم می‌تونه خطِ فارسی رو کمتر ترسناک کنه.
ولی هزینه‌هاش هم واقعی‌ان. بچهای که انگلیسی بلده اول سمتِ انگلیسی رو میخونه، و اغلب فقط همون رو؛ فارسی میشه تزئین. خیلی از کتابهای دوزبانه ترجمه‌ی قصه‌هایی‌ان که اول به انگلیسی نوشته شده‌ن، پس فارسیشون ممکنه بوی ترجمه بده، کتابی باشه، و گاهی بیاِعراب چاپ بشه که به دردِ نوآموز نمی‌خوره. قبل از خرید نگاه کنید: فارسی‌ش طبیعیه و بلندخوندنش راحته؟ اگه بچه داره خوندن یاد میگیره، اِعراب داره؟ صفحه‌آرایی به فارسی اندازه‌ی برابر داده یا زیرِ انگلیسی فشرده‌ش کرده؟
تعادلی که خیلی از خانوادهها بهش می‌رسن اینه که کتابهای دوزبانه رو برای خوندنِ مشترک با همسر یا برای بچهای که تازه با خطِ فارسی آشنا میشه نگه دارن، و برای قصهی هر شب کتابِ فقطفارسی انتخاب کنن، چون اون‌جا قرار نیست فارسی با انگلیسی مقایسه بشه، قراره شنیده بشه.
کلاسیک‌هایی که خانوادهها دنبالشون می‌گردن
بعضی اسم‌ها بارها و بارها پیش می‌آن وقتی پدر و مادرهای خارج از ایران از فامیل می‌پرسن چی بخرن. چند تا از معروف‌ترین‌ها:
- مهدی آذریزدی، «قصههای خوب برای بچههای خوب». مجموعه‌ای هشت‌جلدی که قصه‌هایی از کتابهای کهنِ فارسی، از جمله کلیله و دمنه، مرزبان‌نامه، مثنویِ مولوی و گلستانِ سعدی، رو به نثرِ ساده برای بچه‌ها بازنویسی کرده. این مجموعه توی دهه‌ی چهلِ شمسی جایزهی یونسکو گرفت، و آذریزدی، که سالِ ۱۳۸۸ درگذشت، رو اغلب پدرِ ادبیاتِ کودکِ ایران می‌دونن. زبانش از کتابهای مصورِ امروزی قدیمی‌تر و کتابی‌تره، پس به دردِ بچهی مدرسهای می‌خوره، یا بچهی کوچیک‌تر به شرطی که بزرگ‌تری قصه رو با زبونِ خودش تعریف کنه.
- صمد بهرنگی، «ماهی سیاه کوچولو». قصهی کوتاهِ ماهیِ کوچیکی که جویبارش رو ترک میکنه تا ببینه آب به کجا می‌ره؛ سالِ ۱۳۴۷ با تصویرهای فرشید مثقالی توی کانون منتشر شد. همین تصویرها توی نمایشگاهِ کتابِ کودکِ بولونیا جایزه گرفتن. ترجمه‌ی انگلیسیِ آزیتا راسی هم توسطِ انتشاراتِ تاینی اُول چاپ شده، و برای همین یکی از کلاسیک‌هاییه که راحت‌تر میشه جفتِ فارسی و انگلیسی‌ش رو هدیه داد.
- فرشید مثقالی، تصویرگر. مثقالی سالِ ۱۹۷۴ جایزهی هانس کریستین اندرسن رو در بخشِ تصویرگری گرفت، بالاترین جایزهی بین‌المللی برای پدیدآورندگانِ کتابِ کودک، و تصویرهاش برای ماهی سیاه کوچولو هنوز از شناخته‌شده‌ترین تصویرهای کتابِ کودکِ ایرانی‌ان. کتاب‌هایی که اون تصویرگری کرده، خودشون ارزشِ گشتن دارن.
- هوشنگ مرادی کرمانی، «قصههای مجید». قصههای بامزه و مهربونِ مجید، پسرِ یتیمی که با مادربزرگش بی‌بی زندگی میکنه. مرادی کرمانی، متولدِ ۱۳۲۳، سالِ ۲۰۱۴ در فهرستِ کوتاهِ جایزهی هانس کریستین اندرسن در بخشِ نویسندگی بود. از این قصه‌ها یه سریالِ تلویزیونیِ محبوب هم ساخته شد که خیلی از پدر و مادرها یادشونه. بهترین سن حدودِ نُه سال به بالاست، یا بلندخوندن برای بچهی کمی کوچیک‌تر.
- احمد شاملو، «خروس زری پیرهن پری». شاعرِ بزرگِ معاصر برای بچه‌ها هم نوشته؛ این قصهی کوتاهِ شعر و نثر، که توش یه گربه و طرقه خروس رو از دستِ روباه نجات می‌دن، یکی از کتابهای کودکِ اونه که هنوز چاپ میشه.
- کانون، ناشر. کانون پرورش فکری کودکان و نوجوانان، که سالِ ۱۹۶۵ توی تهران تأسیس شد، در طولِ دهه‌ها صدها کتابخونهی کودک در سراسرِ ایران راه انداخته و خیلی از کتابهای بالا رو منتشر کرده. نشانِ کانون روی کتاب اغلب یعنی کتابِ کودکِ با دقت ساخته‌شده و خوش‌تصویر از همین سنت.
کلاسیک‌ها همون‌قدر که هدیه‌ی امروزن، هدیه‌ی فردا هم هستن. برای نوپا یه کتابِ مقواییِ سادهِ امروزی خیلی بیشتر استفاده میشه؛ کلاسیک‌ها رو برای وقتی نگه دارید که بچه بتونه پای قصهی بلندتر بشینه، و وقتی زبانشون زیادی قدیمی بود، با فارسیِ محاوره‌ی خودتون بخونیدشون.
بیرون از ایران کتاب کودکِ فارسی کجا پیدا کنیم
از کتابخونهی عمومی شروع کنید. توی شهرهایی که جامعهی بزرگِ ایرانی دارن، سیستمهای بزرگِ کتابخونه اغلب مجموعهی فارسی دارن، و امانت‌گرفتن اجازه می‌ده قبل از خرید کتاب رو امتحان کنید. چند نمونه، همونطور که خودِ کتابخونهها نوشته‌ن: کتابخونهی مرجعِ تورنتو فارسی رو جزوِ مجموعه‌های بزرگِ زبانی‌ش آورده (فقط کتاب)؛ توی لسآنجلس، شعبه‌ی منطقه‌ای وست لسآنجلس و شعبه‌ی وستوود هر دو فارسی رو زیرِ مجموعه‌های زبانی‌شون فهرست کرده‌ن؛ و کتابخونهی عمومیِ ریچموند هیل، شمالِ تورنتو، یه فهرستِ کتابهای فارسی برای بچه‌ها منتشر کرده که کارکنانش درست کرده‌ن. موجودی‌ها عوض می‌شن، پس توی فهرستِ کتابخونهی خودتون زبان رو روی Persian (گاهی Farsi) و مخاطب رو روی کودک بذارید، و اگه شعبه‌تون چیزی نداشت، دربارهی امانتِ بینکتابخونهای از کتابدار بپرسید. کتابخونهها معمولاً چیزی رو که درخواست میشه می‌خرن، پس پرسیدنِ شما به خانواده‌ی بعدی هم کمک میکنه.
کتاب‌فروشی‌ها و ناشرهای فارسی. چند شهرِ خارج از ایران کتاب‌فروشیِ فارسی یا ایرانی دارن که بعضی‌شون بخشِ کودک هم دارن، و تعدادی ناشر و کتاب‌فروشیِ آنلاین، چه توی ایران چه بیرون، به خارج هم میفرستن. قبل از سفارش، زمان و هزینه‌ی ارسال به کشورتون رو چک کنید، بپرسید نسخه اِعراب داره یا نه، و اگه صفحه‌ی نمونه هست نگاهش کنید؛ عکسِ جلد چیزِ زیادی دربارهی سطحِ خوندن نمی‌گه.
فامیلی که سفر میکنه. قدیمی‌ترین راه هنوز جواب می‌ده: یه فهرست از اسمِ کتابها، سنِ بچه و «لطفاً اِعرابدار» که با فامیلی که داره میآد فرستاده بشه. کتاب کودک سبکه، و کتابی که مادربزرگ انتخاب کرده و با خودش آورده، خودش یه قصه داره.
از هر راهی پیداشون کنید، یه قفسه‌ی کوچیک که زیاد خونده میشه بیشتر از یه قفسه‌ی بزرگ که کم خونده میشه کار میکنه. سه چهار تا کتاب که بچه به فارسی از حفظه، شروعِ خوبیه. اگه می‌خواید بدونید بچه چقدر فارسی باید بشنوه تا بمونه، ببینید: بچه چقدر باید فارسی بشنود.
بیشتر بخوانید
- بچه چقدر باید فارسی بشنود تا یاد بگیرد؟
- آموزشِ خواندنِ فارسی به بچهای که انگلیسی یاد گرفته
- الفبای فارسی را چطور به بچهی مهاجر یاد بدهیم؟
پرسش‌ها
برای نوپا چه کتاب فارسیای خوبه؟
برای بچهی زیرِ حدودِ سه سال، کتابهای مقوایی با یه خطِ کوتاه در هر صفحه، تصویرِ چیزهای روزمره و متنِ نزدیک به فارسیِ گفتاری، یا تقریباً بیمتن تا خودتون با زبونِ خودتون دربارهی تصویرها حرف بزنید. کتابهای آهنگین و تکراری برای نوپا راحتترینان که باهاتون همراهی کنه. کلاسیکهای معروف رو بهتره برای بچهی مدرسهای نگه دارید.
کتاب کودکِ فارسی باید اِعراب داشته باشه؟
برای بچهای که داره خوندنِ فارسی یاد میگیره، بله. فارسیِ معمولی مصوتهای کوتاه رو نمینویسه، و کتابهای درسیِ ایران فقط توی کلاسهای اولِ مدرسه اِعراب میذارن. بچهی خارج از ایران معمولاً این کمک رو مدتِ بیشتری لازم داره، پس ارزش داره دنبالِ نسخهی اِعرابدار بگردید. به پدر و مادری که خوندنِ فارسیشون زنگ زده هم کمک میکنه.
کتاب دوزبانهی انگلیسی-فارسی فکرِ خوبیه؟
به پدر و مادری که فارسی رو آروم میخونه، به همسری که فارسی بلد نیست، و به بچهای که تازه با خطِ فارسی آشنا میشه کمک میکنه. مشکل اینجاست که بچهای که انگلیسی بلده اغلب فقط سمتِ انگلیسی رو میخونه، و فارسیِ کتابهای ترجمهای ممکنه خشک یا بیاِعراب باشه. خیلی از خانوادهها کتابِ دوزبانه رو برای خوندنِ مشترک نگه میدارن و برای قصهی هر شب کتابِ فقطفارسی میخونن.
چرا فارسیِ کتابهای کودک با فارسیِ خونه فرق داره؟
بیشترِ کتابها به فارسیِ نوشتاری یا کتابیان که در تلفظ، پایانِ کلمهها و بعضی واژهها با فارسیِ محاوره فرق داره. خیلی از پدر و مادرها قصه رو به محاوره بلند میخونن و شکلهای کتابی رو همون لحظه به شکلِ روزمره برمیگردونن تا قصه طبیعی به گوش بیاد. وقتی بچه کلمههای چاپی رو دنبال میکنه، میتونید همونطور که نوشته شده بخونید تا هر دو شکل رو ببینه.
دنبالِ کدوم نویسندههای کلاسیکِ کودک باشم؟
خانوادهها اغلب سراغِ «قصههای خوب برای بچههای خوب»ِ هشتجلدیِ مهدی آذریزدی، «ماهی سیاه کوچولو»ی صمد بهرنگی با تصویرهای فرشید مثقالی (که سالِ ۱۹۷۴ جایزهی اندرسن رو در تصویرگری گرفت)، «قصههای مجید»ِ هوشنگ مرادی کرمانی (که سالِ ۲۰۱۴ در فهرستِ کوتاهِ جایزهی اندرسن بود)، و کتابهای کانون پرورش فکری کودکان و نوجوانان، تأسیسشده در ۱۹۶۵، رو میگیرن.
بیرون از ایران کتاب کودکِ فارسی رو کجا پیدا کنم؟
اول کتابخونهی عمومی رو ببینید: سیستمهای بزرگ توی شهرهایی که جامعهی ایرانی دارن اغلب مجموعهی فارسی دارن، مثلاً کتابخونهی مرجعِ تورنتو و شعبههای وست لسآنجلس و وستوود در لسآنجلس، و بیشترِ کتابخونهها امانتِ بینکتابخونهای دارن. کتابفروشیهای فارسی در شهرهای مهاجرنشین، ناشرها و کتابفروشیهایی که به خارج میفرستن، و فامیلی که از ایران میآد، راههای دیگهان.
باز کردنِ Azizan — برای بچه‌ت قصه بخوانبهروزرسانی: 2026-11-03 · نوشته‌ی Aida Fard
وقتی آماده شد خبرت می‌کنیم
azizan همین حالا توی مرورگرت کار می‌کند. اگر بخواهی، ایمیلت را بگذار تا وقتی نسخهی کامل و نسخهی اپ‌استور آماده شد خبرت کنیم. دادنِ ایمیل اختیاری است. حریم خصوصی