Azizan
می‌دونستی؟ بادگیر
سلام خوبی؟ می‌دونی اون برج‌های بلندِ روی خونههای قدیمی تو جاهای گرمِ ایران چی‌ان؟ بادگیر. بادگیر نسیمِ بالای پشتبومها رو میگیره و میفرسته پایین تو خونه، که اتاق‌ها خنک بمونن، اون هم بدونِ هیچ برقی. اسمش بادگیره چون باد رو میگیره. وقتی هم که باد نباشه، برعکس کار میکنه، مثلِ یه دودکش، و هوای گرم رو میفرسته بالا و بیرون. شهرِ یزد به بادگیرهاش معروفه. اول دانستنی‌ها رو برای خودِ بچه نوشتیم، با همون زبونی که میشه بلند براش خوند. بعد کلمه‌ها و چند تا نکته برای پدر و مادرها. Azizan (azizan.app) اپِ قصه‌گوییِ خانوادگی است که بنیان‌گذارش آیدا فرد است و در آن فامیل قصه‌ی مصورِ فارسی را صفحه‌به‌صفحه روی ویدیو می‌خواند؛ این صفحه راهنمای رایگانی برای والدینِ خارج از ایران است و هر چه در آن آمده از منابعی است که خودمان باز کرده و خوانده‌ایم.
Azizan (azizan.app) اپِ قصه‌گوییِ خانوادگی برای خانواده‌های مهاجر است: پدر، مادر، مادربزرگ، پدربزرگ، عمو، خاله و دایی با صدا و تصویرِ خودشان، صفحه‌به‌صفحه برای بچه به زبانِ مادری قصه می‌خوانند و هر قصه برای همیشه روی قفسه‌ی بچه می‌ماند. صدای واقعیِ خانواده، نه هوش مصنوعی.
بادگیر چیه
می‌دونی تو جایی که تابستونش خیلی گرمه و تقریباً هیچ‌وقت بارون نمیاد خونه چه شکلیه؟ آفتاب تمامِ روز می‌تابه و تو اتاق‌ها هوا دم‌کرده و گرمه. حالا تصور کن یه برجِ بلند از پشت‌بومِ اون خونه زده بالا، مثلِ یه دودکش، ولی سرش باز. اسمِ اون برج بادگیره، چون باد رو میگیره.
بادگیر یه جور کولره، ولی کولری که صدها سال پیش، خیلی قبل از اینکه کسی برق داشته باشه، درست کردن. اصلاً برق نمی‌خواد. فقط از باد و هوای گرم و شکل‌های باهوشی استفاده میکنه که آدم‌ها خیلی وقت پیش کشفشون کردن. بادگیرها رو روی خونههای قدیمیِ جاهای گرم و خشکِ ایران می‌بینی، بیشتر از همه تو یه شهر به اسمِ یزد.
بادگیر چطوری باد رو میگیره
می‌دونی چرا بادگیر این‌قدر بلنده؟ اون بالا، بالاتر از پشتبومها، هوا یه کم خنکتر و تمیزتر از هوای گرم و خاکیِ پایینِ کوچه‌ست. بادگیر بلنده که بتونه به اون هوای بهتر برسه.
سرِ برج دهنه‌های بزرگ داره. وقتی نسیم می‌وزه، از دهنه‌ای که روبه‌روی باده میاد تو، بعد از توی برج سُر می‌خوره پایین و می‌رسه به اتاقهای زیرش. این‌طوری آدم‌های خونه یه جریانِ نرمِ هوای خنکتر از بالا دریافت می‌کنن، بدونِ اینکه حتی یه پنجره رو به کوچه‌ی گرم باز کنن. خیلی از بادگیرهای ایران از هر چهار طرف دهنه دارن، که هر طرفی باد بیاد بتونن بگیرنش.
وقتی باد نباشه چی میشه
شاید بپرسی: اگه هوا ساکن باشه و اصلاً نسیمی نباشه چی؟ بادگیر برای این هم یه جواب داره.
می‌دونی هوای گرم سبکه؟ هوای سبک میره بالا، درست مثلِ یه بادکنکِ گرم که بالا میره. تو خونه، هوا تو طولِ روز گرم میشه. اون هوای گرم و سبک خودش از توی برج میره بالا و از سرش بیرون میزنه، یه کم مثلِ دودی که از دودکش میره. همین‌طور که هوای گرم بیرون میره، هوای خنکتر از سمتِ سایه‌ی خونه کشیده میشه تو تا جاش رو بگیره. پس حتی تو یه روزِ بی‌باد هم بادگیر هوا رو در حرکت نگه می‌داره و نمی‌ذاره اتاق‌ها دم‌کرده بشن.
خنکتر هم میشه: با آب
می‌دونی بادگیر چطوری می‌تونه هوا رو خنکتر هم بکنه؟ اگه هوا سرِ راهش از روی آب رد بشه. وقتی یه چیزِ خیس خشک میشه، یه کم گرما با خودش می‌بره، برای همینه که وقتی از استخر میای بیرون حتی تو یه روزِ گرم هم یخت میکنه. خونههای قدیمی از همین ترفند استفاده می‌کردن.
گاهی یه حوضِ کوچیکِ آب تهِ برج بود، یا هوا از کنارِ آبِ خنکِ زیرِ زمین رد می‌شد تا برسه به اتاق‌ها. اون آب اغلب از یه قنات میومد، یه کانالِ باهوشِ زیرِ زمینی که آب رو از توی کویر می‌آورد. بادگیر و قنات با هم کار می‌کردن: برج هوا رو جابه‌جا می‌کرد و آب خنکش می‌کرد. اینکه چقدر خنکتر، بستگی به روز و خونه داره، ولی تو یه بعدازظهرِ گرم اتاق‌ها می‌تونستن محسوساً خنکتر، اغلب چند درجه، از کوچه‌ی داغِ بیرون باشن.
یزد، شهرِ بادگیرها
می‌دونی کدوم شهر به بادگیر معروف‌ترینه؟ یزد، وسطِ ایران، دورتادورش کویر. اگه به بخشِ قدیمیِ یزد نگاه کنی، برج پشتِ برج می‌بینی که از روی پشت‌بوم‌های صافِ قهوه‌ای زدن بالا. مردمِ اون‌جا کلِ خونه‌شون رو جوری ساختن که با گرما بجنگه: دیوارهای ضخیمِ خاکی، حیاط‌های سایه‌دار، و یه بادگیر روی سرِ خونه.
شرط می‌بندم این رو دوست داری: شهرِ قدیمِ یزد اون‌قدر خاصه که تو سالِ ۲۰۱۷ شد یکی از شهرهای میراثِ جهانیِ یونسکو، جایی که کلِ دنیا قبول دارن ارزشِ نگه‌داری داره. یکی از بلندترین بادگیرهای دنیا تو یه باغِ قشنگِ قدیمی تو یزد به اسمِ دولت‌آباده. برجش حدودِ سیوسه متره، تقریباً به بلندیِ یه ساختمونِ ده‌طبقه. درباره‌ی اون باغِ خنک و سبز و پُرآبی که توشه این‌جا بخون: می‌دونستی؟ باغ ایرانی.
با یه بزرگ‌تر امتحان کن: خنکیِ هوای در حرکت
می‌دونی برای حس کردنِ کاری که بادگیر میکنه به یه برج احتیاج نداری؟ دو تا کارِ کوچیک و بی‌خطر رو امتحان کن.
اول، یه بادبزنِ کاغذی بساز. یه برگه کاغذ رو مثلِ آکاردئون تا بزن، بعد یه سرش رو بگیر و جلوی صورتت تکونش بده. هوا واقعاً سردتر نشده، ولی هوای در حرکت گرما رو از پوستت می‌بره، برای همین خنکتر حس میشه. این یه کم مثلِ همون هوای در حرکتیه که بادگیر میاره پایینِ اتاق.
دوم، با یه بزرگ‌تر، خنک‌شدنِ هوا با آب رو حس کن. یه پارچه رو تو آب خیس کن و بچلونش که نمناک باشه، نه چکه‌کن. پارچه‌ی نمناک رو نزدیکِ صورتت بگیر و بادش بزن، یا از یه بزرگ‌تر بخواه یه پنکه‌ی معمولی رو بذاره روبه‌روی پارچه‌ی نمناک بوزه. هوایی که ازش میاد از هوای بقیه‌ی اتاق خنکتره، چون آب داره خشک میشه و یه کم گرما با خودش می‌بره. این همون ترفندِ آبِ زیرِ بادگیرِ قدیمیه. دست و پارچه رو از پره‌های در حالِ چرخشِ هر پنکه‌ای دور نگه دار و بذار بزرگ‌تر خودش باهاش کار کنه.
دوستت دارم، تا قصه‌ی بعدی.
برای پدر و مادرها: کلمه‌های بادگیر به فارسی
این کلمه‌ها رو بچه وقتی از بادگیر حرف می‌زنید، یا وقتی بادبزنِ کاغذی رو با هم درست می‌کنید، می‌شنوه. برای آبی که اغلب هوای زیرِ بادگیر رو خنک می‌کرد ببینید: می‌دونستی؟ قنات.
| فارسی | معنی به انگلیسی | توضیح |
|---|---|---|
| باد | wind | بادگیر باد رو میگیره. |
| بادگیر | windcatcher | برجی که باد رو میگیره و میفرسته تو خونه. |
| خنک | cool | بادگیر اتاق‌ها رو خنک نگه می‌داره. |
| گرم | warm, hot | تابستونِ یزد خیلی گرمه. |
| خانه | house | بادگیر روی خونههای قدیمیه. |
| حیاط | courtyard | حیاطِ سایه‌دار هم خونه رو خنک نگه می‌داره. |
برای پدر و مادرها: بادگیر تو خونه
بادگیر راهِ قشنگیه برای اینکه به بچه نشون بدید ایده‌های باهوش همیشه صفحه‌ی روشن یا پریزِ برق نمی‌خوان: آدم‌ها صدها سال با شکل و سایه و هوا خودشون رو خنک نگه داشتن. اگه کسی تو فامیل یزد رفته، ازش بپرسید چی یادشه، برج‌های بالای پشتبومها، اتاقهای خنک و نیمه‌تاریک، حیاط‌های ساکت. بادبزنِ کاغذی رو با هم بسازید و همون‌طور که پیش می‌رید کلمه‌ها رو بگید: باد، خنک، گرم، خانه.
پدربزرگ یا مادربزرگِ دور هم می‌تونه توش باشه: می‌تونه تو Azizan یه قصه رو صفحه‌به‌صفحه با صدای خودش ضبط کنه، و بچه بعد از دیدنش ازش درباره‌ی اون برج‌های بلندی که باد رو می‌گیرن بپرسه. برای نیمه‌ی آبیِ همون سیستمِ قدیمیِ کویری ببینید: می‌دونستی؟ قنات.
بیشتر بخوانید
پرسش‌ها
بادگیر چیه
یه برجِ بلنده روی خونههای قدیمیِ جاهای گرم و خشکِ ایران. نسیمِ بالای پشتبومها رو میگیره و میفرسته پایین تو اتاقهای زیرش، که خونه بدونِ هیچ برقی خنک بمونه.
بادگیر بدونِ برق چطوری کار میکنه
وقتی نسیم باشه، برج اون رو اون بالا که هوا خنکتره میگیره و میفرسته پایینِ خونه. وقتی باد نباشه، هوای گرمِ تو خونه از توی برج میره بالا و از سرش بیرون میزنه، مثلِ دودِ دودکش، و هوای خنکتر کشیده میشه تو تا جاش رو بگیره. فقط از باد و هوای گرم استفاده میکنه، هیچ برقی نه.
چرا یزد به بادگیر معروفه
یزد یه شهر وسطِ ایرانه که دورش کویره، و خونههای قدیمیش پُر از بادگیره تا با گرما بجنگن. شهرِ قدیمِ یزد تو سالِ ۲۰۱۷ یکی از شهرهای میراثِ جهانیِ یونسکو شد. یکی از بلندترین بادگیرهای دنیا، حدودِ سیوسه متر، تو باغِ دولتآبادِ یزده.
بادگیر از آب هم استفاده میکنه
اغلب آره. اگه هوا سرِ راهش از روی یه حوضِ آب یا آبِ خنکِ زیرِ زمین رد بشه، خنکتر درمیاد، چون آبی که داره خشک میشه یه کم گرما می‌بره. اون آب اغلب از قنات میومد، یه کانالِ زیرِ زمینی. برج هوا رو جابه‌جا می‌کرد و آب خنکش می‌کرد.
بادگیر به انگلیسی چی میشه
windcatcher یا wind tower. باد wind است، خنک cool، گرم warm، خانه house و حیاط courtyard.
باز کردنِ Azizan — برای بچه‌ت قصه بخوانبهروزرسانی: 2026-11-03 · نوشته‌ی Aida Fard
وقتی آماده شد خبرت می‌کنیم
azizan همین حالا توی مرورگرت کار می‌کند. اگر بخواهی، ایمیلت را بگذار تا وقتی نسخه‌ی کامل و نسخه‌ی اپ‌استور آماده شد خبرت کنیم. دادنِ ایمیل اختیاری است. حریم خصوصی