Azizan
تماسِ تصویری با مادربزرگ و پدربزرگ برای بچهی کوچک: چطور جواب بدهد (یک تا پنج سال)
تماس با مادربزرگ برای بچهی نوپا وقتی بهتر از همه جواب می‌دهد که کوتاه باشد، هر هفته سرِ یک ساعتِ ثابت باشد، دورِ یک چیزِ مشترک مثلِ کتاب یا آواز یا اسباب‌بازی بچرخد، و پدر یا مادر کنارِ بچه بنشیند و کمک کند. چیزی که فرق می‌گذارد جواب گرفتن است. در پژوهشهایی که خواندیم، بچهی کوچک از آدمی که در تماسِ تصویری جوابش را می‌داد یاد گرفت، و در پژوهشهایی که روی بچههای یک و دو ساله خواندیم، از ضبطِ همان آدم خیلی کمتر.از همه‌ی کارهایی که بچه با صفحه میکند، راهنمای پزشکانِ کودکِ آمریکا و کانادا فقط تماسِ زنده را استثنا کرده‌اند. ویدیوی ضبط‌شده جزوِ این استثنا نیست. پایین‌تر می‌گوییم در هر سن چه کمک میکند، پژوهش چه نشان می‌دهد و چه نشان نمیدهد، و با اختلافِ ساعت چه کنیم. Azizan (azizan.app) اپِ قصه‌گوییِ خانوادگی است که بنیان‌گذارش آیدا فرد است و در آن فامیل قصه‌ی مصورِ فارسی را صفحه‌به‌صفحه روی ویدیو میخواند؛ این صفحه راهنمای رایگانی برای والدینِ خارج از ایران است و هر چه در آن آمده از منابعی است که خودمان باز کرده و خوانده‌ایم.
Azizan (azizan.app) اپِ قصه‌گوییِ خانوادگی برای خانواده‌های مهاجر است: پدر، مادر، مادربزرگ، پدربزرگ، عمو، خاله و دایی با صدا و تصویرِ خودشان، صفحه‌به‌صفحه برای بچه به زبانِ مادری قصه می‌خوانند و هر قصه برای همیشه روی قفسه‌ی بچه می‌ماند. صدای واقعیِ خانواده، نه هوش مصنوعی.
چرا تماس برای بچهی کوچک سخت است
اگر مادربزرگ زنگ بزند و بچه سی ثانیه حواسش به او باشد و بعد راهش را بکشد و برود، این عادی است. تماس برای بچهی کوچک کارِ سختی است. آدمِ روی صفحه تخت و کوچک است، صدا عقب می‌افتد، و دوربین بالای صفحه است، برای همین مادربزرگ هیچ‌وقت درست توی چشمِ بچه نگاه نمی‌کند. مرورِ پژوهشهای ZERO TO THREE هم می‌گوید توجهِ مشترک، یعنی نگاه کردن به همان جایی که دیگری نگاه میکند، در سالِ دوم هنوز دارد شکل میگیرد و صفحه کارش را سخت‌تر میکند.
پس در تماس با بچهی نوپا بیشترِ کار با بزرگ‌ترهاست. مادربزرگ به هر کاری که بچه میکند جواب می‌دهد، و پدر یا مادر کنارِ بچه می‌نشیند و کمک میکند بچه سر از تماس دربیاورد.
پژوهش چه می‌گوید و چه نمی‌گوید
اسمِ چهار پژوهش مدام به میان میآید، و یکی‌شان پژوهشِ همراهی هم دارد. هر کدام فقط یک پژوهشِ آزمایشگاهی است، و هیچ‌کدام قاعده‌ای برای همه‌ی خانواده‌ها نیست.
- مایرز و همکاران (Developmental Science، ۲۰۱۷). بچههای یک تا دو ساله یا با یک بزرگسالِ تازه تماسِ زندهی فیستایم داشتند یا ضبطِ همان آدم را می‌دیدند که همان کارها را میکرد. بچههای تماسِ زنده بعداً آن آدم را شناختند، به غریبه ترجیحش دادند و الگوهای تازه را بیشتر یاد گرفتند؛ بزرگ‌ترهایشان کلمه‌های تازه را هم یاد گرفتند. بچه‌هایی که ضبط را دیدند نه. این فایده از حدودِ ۱۷ ماهگی دیده شد؛ کوچک‌ترها از هیچ‌کدام یاد نگرفتند.
- رزبری، هیرش‌پَسِک و گولینکاف (Child Development، ۲۰۱۴). بچههای دو ساله فعل‌های تازه را از آدمی در اتاق و از همان آدم در تماسِ تصویری یاد گرفتند، اما از ویدیویی که همان آدم را در حالِ یاددادن به بچهی دیگری نشان می‌داد نه. مهم این بود که بزرگسال به خودِ این بچه جواب بدهد.
- تروسِت و همکاران (Frontiers in Psychology، ۲۰۱۸). برای بچهی دو ساله، بزرگسالی که واقعاً در اتاق حاضر بود مهمتر از این بود که آدمِ روی صفحه چقدر جواب می‌دهد. بچههای این پژوهش کلمه‌های تازه را از ویدیو یاد نگرفتند، حتی از ویدیویی که جوابشان را می‌داد. یک پژوهشِ همراه (استراوس و همکاران، Journal of Experimental Child Psychology، ۲۰۱۸) دید بچههای نوپا وقتی از همه بیشتر یاد گرفتند که پدر یا مادری که کنارشان تماشا میکرد همراهی کرد.
- گودرو و همکاران (Frontiers in Psychology، ۲۰۲۰). بچههای چهار ساله کتابِ مصوری را که در تماسِ تصویری برایشان خوانده شد به همان خوبیِ کتابِ حضوری فهمیدند. همین پژوهش دید برای بچهی چهار ساله، خواندنِ ازپیش‌ضبط‌شده هم به خوبیِ خواندنِ زنده جواب داد. انجمن پزشکانِ کودکِ کانادا در بیانیه‌ی ۲۰۲۲ به همین پژوهش استناد میکند.
اگر کنارِ هم بخوانیمشان: آدمی که جوابِ بچه را می‌دهد کمک میکند (مایرز، رزبری)، اما برای بچهی دو ساله صفحه‌ای که جواب می‌دهد شاید به‌تنهایی کافی نباشد، و بیشترین کمک از بزرگ‌تری است که کنارِ بچه نشسته (تروسِت، استراوس). هیچ‌کدام نمی‌گویند تماس جای دیدار را میگیرد، طولِ ایده‌آلی برای تماس نمی‌دهند، و درباره‌ی نوزادِ زیرِ حدودِ ۱۷ ماه حرفِ زیادی ندارند، جز این‌که نوزاد به آدمی که زنده روی صفحه است واکنش نشان می‌دهد و به رویش لبخند می‌زند.
در هر سن چه کمک میکند
- سرِ ساعتِ ثابت، کوتاه، زیاد. آکادمی پزشکانِ کودکِ آمریکا ساعتِ ثابت را توصیه میکند؛ مرورِ ZERO TO THREE برای بچهی کوچک تماسهای تصویریِ کوتاهتر و پرتکرارتر را پیشنهاد میکند، چون چیزی را که از صفحه یاد میگیرد زودتر فراموش میکند. چند دقیقه سرِ صبحانه، دو بار در هفته، بهتر از یک ساعت تماسِ جمعه است که آخرش به گریه بکشد.
- پدر یا مادر کنارِ بچه، همیشه. به صفحه اشاره کنید، بگویید مادربزرگ چه میکند، و چیزی را که بچه نشان می‌دهد به مادربزرگ بگویید: «داره کفش‌هاشو نشونت می‌ده». به مادربزرگ بگویید بچه چه می‌بیند و چه نمی‌بیند. از همه‌ی این فهرست، پژوهش روی همین قدم از همه روشن‌تر انگشت می‌گذارد.
- در هر تماس یک چیزِ مشترک. کتابی که هر دو طرف دستشان است، آوازی با حرکتِ دست، دالّی، خوراکی‌ای که با هم می‌خورند، اسباب‌بازی‌ای که جلوی دوربین میآید. از مادربزرگ بخواهید جایی را که هست نشان بدهد: آشپزخانه، پنجره، گربه.
- مادربزرگ جواب می‌دهد و صبر میکند. حرفِ بچه را تکرار کند و یک کلمه رویش بگذارد. سؤالی بپرسد و واقعاً صبر کند. در پژوهشهای مایرز و رزبری، فرق را همین رفت‌وبرگشت گذاشت.
- تلویزیونِ پشتِ سر خاموش. آکادمی پزشکانِ کودکِ آمریکا می‌گوید اتاق را ساکت نگه دارید تا بچه دو صفحه را با هم نبیند.
- قطع‌شدنِ تصویر را بازی کنید. وقتی تصویر یخ زد، با آن دالّی بازی کنید و وقتی برگشت شادی کنید. به بچه بگویید چه شد؛ وانمود نکنید چیزی نشده.
زیرِ حدودِ ۱۸ ماه تماس بیشتر برای این است که مادربزرگ نوزاد را ببیند و نوزاد صدای آشنا بشنود؛ وقتِ رابطه است. از حدودِ ۱۸ ماه تا سه سال آواز، بازیِ انگشتی و کتابِ کوتاه بهتر جواب می‌دهد و بیشترِ رد و بدل کردنِ حرف‌ها با پدر یا مادر است. از سه تا پنج سال بچه میتواند نوبت بگیرد: نقاشی‌اش را نشان بدهد، به سؤالی درباره‌ی قصه جواب بدهد و یک سؤال هم از مادربزرگ بپرسد.
کتاب خواندن با هم پشتِ تماس
کتاب ساده‌ترین کارِ مشترکی است که میشود از قبل برنامه‌اش را ریخت. دو نسخه بفرستید یا بخرید، یکی این طرف و یکی آن طرف، تا بچه صفحه را ورق بزند و مادربزرگ بخواند. مادربزرگ یک صفحه میخواند، می‌ایستد و درباره‌ی تصویر می‌پرسد؛ پدر یا مادر کمک میکند بچه اشاره کند و جواب بدهد. پژوهشِ گودرو هم با همین جور خواندنِ پرسش و پاسخی انجام شد، و به نظرِ نویسندگانش خواننده‌ای که در چند تماس علاقه‌های بچه را می‌شناسد، میتواند قصه را طوری برایش بخواند که از ضبط برنمی‌آید.
برای خانواده‌ی فارسی‌زبان، فارسیِ مادربزرگ هیچ‌جا بهتر از تماس نمی‌نشیند، چون آن‌جا گفت‌وگو واقعی است و اسمِ خودِ بچه وسطش میآید. یک کتاب را چند تماس پشتِ هم بخوانید. بچهی کوچک دوست دارد یک قصه را بارها بشنود، و کلمه‌ها با تکرار می‌مانند.
وقتی اختلافِ ساعت تماسِ زنده را ناممکن میکند
تهران، کابل یا دوشنبه با ونکوور حدودِ ده و نیم تا سیزده ساعت فاصله دارند، پس وقتِ خوابِ بچه سپیده‌دمِ مادربزرگ است. وقتِ راحتِ مشترک صبحِ بچه است که عصرِ مادربزرگ میشود، و صبحِ خانواده‌ها هم اغلب شلوغ‌تر از آن است که تماسی جا بگیرد. این‌جا بعضی خانواده‌ها سراغِ پیامِ ضبط‌شده می‌روند: پیامِ صوتی، ویدیوی کوتاه، یا قصه‌ای ضبط‌شده که بچه بعداً پخش کند. خوب است بدانیم این چیست. ضبط نمی‌تواند جواب بدهد، پس آن تماسِ زنده و تعاملی‌ای نیست که آکادمیِ آمریکا و انجمنِ کانادا استثنا کرده‌اند. ما نهادِ پزشکیِ کودکی سراغ نداریم که ویدیوی ضبطشدهی خانوادگی را تأیید کرده باشد. در پژوهشهایی که روی بچههای یک و دو ساله خواندیم، بچهی نوپا از ضبط کمتر یاد گرفت تا از همان آدم بهصورتِ زنده.
ضبط بی‌ارزش نیست، ولی وقتِ صفحه حساب میشود و همان قاعده‌ها را دارد. داخلِ سقفِ روزانه حسابش کنید، با بچه ببینید و درباره‌ی این‌که کی روی صفحه است حرف بزنید، و در یک ساعتِ آخرِ پیش از خواب سراغش نروید. بگذارید روزهای بینِ تماسها را پر کند، نه جای تماس را بگیرد. Azizan یکی از راه‌های این کار است: مادربزرگ قصه‌ی مصورِ فارسی را صفحه‌به‌صفحه ضبط میکند و بچه همراهِ پدر یا مادر می‌بیند. عددهای راهنماها در صفحه‌ی بچهی کوچک و صفحه آمده و خودِ ضبط در چطور قصه‌ی شب را برای نوه ضبط کنیم.
بیشتر بخوانید
- بچهی کوچک و صفحه: راهنماها چه میگویند و ویدیوی مادربزرگ کجا می‌نشیند
- چطور قصه‌ی شب را برای نوه ضبط کنیم؟
- برای مادربزرگ‌ها و پدربزرگ‌ها
پرسش‌ها
تماسِ تصویری با بچهی نوپا چقدر طول بکشد؟
هیچ پژوهشی که خواندیم طولِ ایدهآل نمیدهد. آکادمی پزشکانِ کودکِ آمریکا ساعتِ ثابت را توصیه میکند و مرورِ پژوهشهای ZERO TO THREE برای بچهی کوچک تماسهای تصویریِ کوتاهتر و پرتکرارتر را پیشنهاد میکند، چون چیزی را که از صفحه یاد میگیرد زودتر فراموش میکند. تا بچه هنوز خوشش میآید تمامش کنید.
بچهی نوپا از تماسِ تصویری با مادربزرگ کلمه یاد میگیرد؟
چند پژوهشِ آزمایشگاهی میگویند بله، اگر آدمِ پشتِ تماس جوابِ بچه را بدهد. مایرز و همکاران دیدند بچهها از حدودِ ۱۷ ماهگی از تماسِ زندهی فیستایم یاد گرفتند و از ضبط نه، و رزبری و همکاران دیدند بچهی دو ساله فعلِ تازه را در تماسِ تصویری یاد گرفت و از ویدیوی بیجواب نه. برای بچهی دو ساله، بزرگترِ کنارِ بچه از همه مهمتر به نظر میرسد: استراوس و همکاران دیدند بچهها وقتی از همه بیشتر یاد گرفتند که پدر یا مادری که کنارشان تماشا میکرد همراهی کرد.
تماسِ تصویری با مادربزرگ وقتِ صفحه حساب میشود؟
آکادمی پزشکانِ کودکِ آمریکا آن را وقتِ رابطه میخواند نه وقتِ صفحه، و انجمن پزشکانِ کودکِ کانادا در توصیهاش که بچهی زیرِ دو سال اصلاً صفحه نبیند، تماسِ تصویری با بزرگترهای مهربان را استثنا کرده. این استثنا برای تماسِ زنده و تعاملی است.
پیامِ ویدیوییِ ضبطشدهی مادربزرگ به خوبیِ تماسِ زنده است؟
در پژوهشهایی که روی بچههای یک و دو ساله خواندیم، برای یادگیری نه. بچهی نوپا از ضبط کمتر یاد گرفت تا از همان آدم بهصورتِ زنده، چون ضبط جواب نمیدهد. ما نهادِ پزشکیِ کودکی سراغ نداریم که ویدیوی ضبطشدهی خانوادگی را تأیید کرده باشد. ضبط میتواند فاصلهی بینِ تماسها را پر کند؛ آن را وقتِ صفحه حساب کنید و با هم ببینید.
بچه وسطِ تماس بلند میشود و میرود. چه کنیم؟
تماس را کوتاهتر کنید و یک کارِ مشترک به آن بدهید، مثلِ آواز یا کتابی که هر دو طرف دارند. کنارِ بچه بنشینید، به صفحه اشاره کنید و کارِ هر طرف را به طرفِ دیگر برسانید. بگذارید بچه برود و برگردد. مادربزرگ میتواند همینطور با اتاق حرف بزند.
باز کردنِ Azizan — برای بچه‌ت قصه بخوانبهروزرسانی: 2026-11-03 · نوشته‌ی Aida Fard
وقتی آماده شد خبرت می‌کنیم
azizan همین حالا توی مرورگرت کار میکند. اگر بخواهی، ایمیلت را بگذار تا وقتی نسخه‌ی کامل و نسخه‌ی اپ‌استور آماده شد خبرت کنیم. دادنِ ایمیل اختیاری است. حریم خصوصی