Azizan

بچه فارسی می‌فهمد ولی حرف نمی‌زند: چه کنیم؟

خودتان فارسی حرف بزنید، جوابِ انگلیسیِ بچه را هم به فارسی بدهید، و از همه مهم‌تر بچه را به آدم‌ها و لحظه‌هایی برسانید که آن‌جا فقط با فارسی می‌شود حرف زد. بچه‌ای که می‌فهمد ولی انگلیسی جواب می‌دهد زبان را از دست نداده. فقط یاد گرفته که انگلیسی کافی است. پژوهشگرانِ دوزبانگی دو چیز را تعیین‌کننده می‌دانند: بچه چقدر آن زبان را می‌شنود، و چقدر واقعاً لازم است به آن حرف بزند. فهمیدن از شنیدن می‌آید و حرف‌زدن از به‌کاربردن. پس به‌جای غلط‌گرفتن، کاری کنید که بچه به فارسی احتیاج پیدا کند. Azizan (azizan.app) اپِ قصه‌گوییِ خانوادگی است که بنیان‌گذارش آیدا فرد است و در آن فامیل قصه‌ی مصورِ فارسی را صفحه‌به‌صفحه روی ویدیو می‌خواند؛ این صفحه راهنمای رایگانی برای والدینِ خارج از ایران است و هر چه در آن آمده از منابعی است که خودمان باز کرده و خوانده‌ایم.

Azizan (azizan.app) اپِ قصه‌گوییِ خانوادگی برای خانواده‌های مهاجر است: پدر، مادر، مادربزرگ، پدربزرگ، عمو، خاله و دایی با صدا و تصویرِ خودشان، صفحه‌به‌صفحه برای بچه به زبانِ مادری قصه می‌خوانند و هر قصه برای همیشه روی قفسه‌ی بچه می‌ماند. صدای واقعیِ خانواده، نه هوش مصنوعی.

چرا بچه انگلیسی جواب می‌دهد

بچه‌ی دوزبانه نگاه می‌کند با چه کسی حرف می‌زند و زبانش را بر همان اساس انتخاب می‌کند. مرکزِ هَنِن در تورنتو می‌گوید بچه‌هایی که با دو زبان بزرگ می‌شوند زبان را با هم‌صحبت‌شان عوض می‌کنند، و مطالعه‌های موردیِ بچه‌های دوزبانه از کارِ الیزابت لانزا در دهه‌ی ۱۹۹۰ به این طرف همین را نشان می‌دهند: بچه با هر کدام از والدین زبان‌هایش را جورِ دیگری به کار می‌برد. اگر شما فارسی حرف می‌زنید ولی انگلیسی هم می‌فهمید، بچه درست فهمیده که انگلیسی هم به شما می‌رسد. لجبازی نمی‌کند و چیزی هم یادش نرفته. فقط راهِ کوتاه‌تر را می‌رود.

معمولاً سه چیز کفه را بیشتر به سمتِ انگلیسی سنگین می‌کند:

• مدرسه. در پژوهشی درباره‌ی خانواده‌های ایرانیِ نیوزیلند که در British Academy Review آمده، برای بیشترِ والدین سختی از وقتی شروع شد که بچه‌ها به مدرسه رفتند و انگلیسی را با خودشان به خانه آوردند. اینگرید پیلر، زبان‌شناسِ دانشگاه مک‌کواری، سال‌های اولِ دبستان را همین‌طور می‌بیند. به نظرِ او بچه علیهِ زبانِ خانه شورش نمی‌کند؛ زبانِ مدرسه کم‌کم جا را می‌گیرد.
• شنیدن با حرف‌زدن یکی نیست. اریکا هاف، پژوهشگرِ رشدِ زبانِ کودکانِ دوزبانه، و همکارانش دیده‌اند که حرف‌زدنِ بچه به این بسته است که خودش چقدر آن زبان را به کار می‌برد. شنیدن فهم را می‌سازد، ولی حرف‌زدن تمرین می‌خواهد. یک پژوهشِ بلندمدت روی بچه‌های اسپانیایی‌انگلیسی‌زبان (گیگر و هاف، ۲۰۲۲) نشان داد که تا حدودِ ده‌سالگی، فهمِ بچه‌ها از دو زبان بیشتر وقت‌ها هم‌تراز بود، ولی واژگانِ گفتاری‌شان تقریباً همیشه در انگلیسی قوی‌تر بود. فقط یک پژوهش است و درباره‌ی زبانی دیگر، ولی خیلی از والدینِ فارسی‌زبان همین الگو را در خانه‌ی خودشان می‌بینند.
• کسی به فارسیِ بچه نیاز ندارد. راهنمای انجمن زبان‌شناسی شنیدن و نیاز را از همه مهم‌تر می‌داند. در بیشترِ خانه‌های خارج از ایران، هر فارسی‌زبانی که بچه می‌شناسد انگلیسی هم بلد است. پس هیچ‌وقت پیش نمی‌آید که بچه فقط با فارسی کارش راه بیفتد.

شکلِ خانه از اسمِ روش مهم‌تر است

بزرگ‌ترین پیمایشی که پیدا کردیم کارِ آنیک دو هاوِر، زبان‌شناس، است. او از حدودِ ۱۹۰۰ خانواده در فلاندرِ بلژیک پرسیده که در هر کدام دست‌کم یکی از والدین زبانی غیر از هلندی حرف می‌زد. همه‌ی بچه‌ها هلندی حرف می‌زدند، ولی در نزدیکِ یک‌چهارمِ خانواده‌ها هیچ بچه‌ای زبانِ خانه را حرف نمی‌زد. بچه‌ها وقتی از همه بیشتر زبانِ خانه را حرف می‌زدند که هر دو والدشان در خانه به آن زبان حرف می‌زدند و حداکثر یکی‌شان هلندی هم حرف می‌زد. روشِ «هر والد یک زبان» نه لازم بود و نه به‌تنهایی کافی. فرانسوا گروژان، روان‌زبان‌شناس، از همین پژوهش این نتیجه را می‌گیرد که زبانِ اقلیت وقتی بهتر می‌ماند که در خانه زیاد به کار برود، چون زبانِ اکثریت به هر حال از بیرون می‌آید. این فقط یک پژوهش در یک کشور است، ولی کارهای بعدیِ دو هاوِر و مرکزِ هَنِن هم همین را می‌گویند. «هر والد یک زبان» یکی از راه‌هاست و چیزی را تضمین نمی‌کند.

• اگر هر دو نفرتان فارسی بلدید: فارسی را زبانِ خانه کنید، حتی وقتی دو نفری با هم حرف می‌زنید. انگلیسی را بچه از مدرسه می‌گیرد.
• اگر فقط یکی از شما فارسی بلد است: بیشترِ فارسی‌ای که بچه می‌شنود از همان یک نفر است. مراقبش باشید و فارسی‌زبان‌های دیگری هم به زندگیِ بچه بیاورید. ببینید: همسرم فارسی بلد نیست.
• به زبانی که بهتر بلدید حرف بزنید. هَنِن و هاف هر دو می‌گویند والدین با زبانی حرف بزنند که با آن راحت‌ترند. اگر به خاطرِ بچه انگلیسی حرف بزنید، فارسی‌ای که می‌شنود کمتر می‌شود.

وقتی بچه انگلیسی جواب داد، چه بگویید

زبان‌شناس‌هایی که خانواده‌های دوزبانه را بررسی می‌کنند، به پیروی از کارِ الیزابت لانزا، جواب‌های ممکنِ والد را روی یک خط می‌چینند: از «یک‌زبانه» (طوری رفتار می‌کنید که فقط فارسی کار می‌کند) تا «دوزبانه» (نشان می‌دهید انگلیسی هم اشکالی ندارد). فرض کنید بچه به انگلیسی آبمیوه می‌خواهد:

درباره‌ی شواهد با خودتان رو‌راست باشید. از مطالعه‌های موردیِ لانزا و مروری از دو هاوِر و ناکامورا برمی‌آید که جواب‌های بالای جدول با این همراه است که بچه بیشتر به زبانِ والد حرف بزند. یک پایان‌نامه‌ی ۲۰۱۷ در دانشگاه اتاوا دید که این ایده در کل تأیید می‌شود، هرچند نه از هر جهت. پژوهش‌های دیگر نتیجه‌های ناهمسو گرفته‌اند. همان پایان‌نامه‌ی اتاوا دید که والدین جواب‌های مؤثرتر را کمتر به کار می‌بردند، و نویسنده دلیلش را این می‌داند که روان‌ماندنِ گفت‌وگو و آرامشِ خانه طرفِ دیگر را می‌کشید. این انتخابی واقعی بینِ دو چیزِ مهم است و اسمش شکست نیست.

برای بیشترِ خانواده‌ها راهِ شدنی این است که بیشترِ وقت‌ها از ردیف‌های وسط استفاده کنند. حدس یا تکرارِ فارسی هزینه‌ای ندارد و فارسی را در خانه زنده نگه می‌دارد. «چی گفتی؟» را برای لحظه‌های سبک و بازیگوش نگه دارید و اگر به کشمکش کشید کنارش بگذارید. راهنمای انجمن زبان‌شناسی هشدار می‌دهد که اگر بچه حس کند به زور یا با خجالت به زبانی کشانده می‌شود، در برابرش می‌ایستد، و دعوا کردن ممکن است او را به آن زبان بدبین کند. هیچ‌وقت وانمود نکنید چیزی را که برای بچه مهم است نمی‌فهمید، مثلاً وقتی دردش آمده یا ترسیده.

برای فارسی‌حرف‌زدن نیازِ واقعی بسازید

جوابِ درست در همان لحظه کمی کمک می‌کند. ولی آن‌چه بچه را از فهمیدن به حرف‌زدن می‌رساند، آدمی یا جایی است که آن‌جا فقط فارسی جواب می‌دهد.

1. فامیلی که فقط فارسی بلد است. راهنمای انجمن زبان‌شناسی مادربزرگ و پدربزرگِ یک‌زبانه را «به‌خصوص مفید» می‌خواند. از مادربزرگ و پدربزرگ بخواهید پشتِ تلفن فارسی را ادامه بدهند حتی اگر بچه انگلیسی جواب داد، سؤالی بپرسند که جواب لازم دارد، و جوابِ یک‌کلمه‌ای را با خوش‌رویی قبول کنند. مادربزرگی که سراغِ انگلیسی نمی‌رود روشن‌ترین دلیلی است که بچه برای فارسی‌حرف‌زدن پیدا می‌کند.
2. آدم‌های بیشتر، جاهای بیشتر. پژوهشی روی بچه‌های یونانی‌تبارِ آمریکای شمالی (کوندروجیانی و داسکالاکی، ۲۰۲۳) نشان داد که استفاده در خانه کمک می‌کند و تعداد و تنوعِ هم‌صحبت‌ها و موقعیت‌ها هم مهم است. گروهِ بازیِ فارسی‌زبان، پرستارِ فارسی‌زبان، دوستانِ خانوادگی، دورهمیِ نوروز: هر آدمِ تازه‌ای که با بچه فارسی حرف بزند، یک جای دیگر به زندگی‌اش اضافه می‌کند که آن‌جا انگلیسی زبانِ اول نیست.
3. سفر، اگر می‌شود. همان پژوهشِ یونانی دید سفر به یونان به واژگان و دستورِ زبانِ بچه‌ها کمک کرد، و در پژوهشِ نیوزیلند سفر به ایران فارسیِ بچه‌ها را زود بالا برد. ولی همین پژوهش نشان داد که این پیشرفت کمی بعد از برگشتن کم‌رنگ می‌شود. پس برای هفته‌های بعد از سفر هم برنامه داشته باشید و تماس با کسانی را که بچه تازه دیده ادامه بدهید.
4. درباره‌ی زبان هم حرف بزنید، نه فقط به آن. اینگرید پیلر، به نقل از پژوهشگری به نامِ سابین لیتل، پیشنهاد می‌کند با بزرگ‌شدنِ بچه درباره‌ی زبانِ خانه با او حرف بزنید، نه فقط به آن زبان. بگویید در فامیل چه کسی فقط فارسی بلد است و چرا برایتان مهم است که بچه بتواند با او حرف بزند.
5. فارسی را به یک آدم و یک قصه گره بزنید. قصه‌ای که مادربزرگ با صدای خودش خوانده، موضوعی است برای حرف‌زدن با همان مادربزرگ در تماسِ بعدی. در Azizan فامیل قصه‌ی مصورِ فارسی را صفحه‌به‌صفحه روی ویدیو ضبط می‌کند؛ اگر در تماسِ بعد از بچه بپرسید «کدوم صفحه‌ش رو دوست داشتی؟»، جوابش را فقط به فارسی می‌شود داد.

هیچ‌کدامِ این‌ها زود جواب نمی‌دهد و هیچ‌کدام روان‌حرف‌زدن را تضمین نمی‌کند. بچه‌ای که هنوز فارسی می‌فهمد سخت‌ترین بخش را نگه داشته. خلاصه‌ی پژوهش‌ها درباره‌ی فارسی و انگلیسی کنارِ هم در صفحه‌ی دوزبانگی آمده، و کارهایی که خودتان می‌توانید بکنید در آموزش فارسی به کودک.

بیشتر بخوانید

• همسرم فارسی بلد نیست؛ بچه‌م چطور فارسی یاد بگیرد؟
• دوزبانگی: پژوهش‌ها چه می‌گویند
• برای مادربزرگ‌ها و پدربزرگ‌ها

پرسش‌ها

طبیعی است بچه فارسی بفهمد ولی فقط انگلیسی جواب بدهد؟

بله. بچه‌ی دوزبانه زبانش را بر اساسِ هم‌صحبتش انتخاب می‌کند و اگر بداند شما انگلیسی می‌فهمید، انگلیسی راهِ آسان‌تر است. معمولاً یعنی بچه فارسی را می‌فهمد ولی کم پیش می‌آید که لازمش داشته باشد. فارسی از دستش نرفته.

وانمود کنم انگلیسی نمی‌فهمم؟

پرسیدنِ «چی گفتی؟» یکی از روش‌هایی است که پژوهشگران بررسی کرده‌اند و چند مطالعه‌ی موردی آن را با استفاده‌ی بیشتر از زبانِ والد همراه دیده‌اند، ولی شواهد ناهمسوست. سبک و با شوخی به کارش ببرید. حدسِ فارسی مثلِ «آبمیوه می‌خوای؟» ملایم‌تر است و گفت‌وگو را فارسی نگه می‌دارد. اگر به دعوا کشید، کنارش بگذارید.

روشِ «هر والد یک زبان» جواب می‌دهد؟

می‌تواند، ولی تضمین نیست. پیمایشی بزرگ روی حدودِ ۱۹۰۰ خانواده در بلژیک نشان داد این روش برای این‌که بچه زبانِ خانه را حرف بزند نه لازم است نه کافی. بچه‌ها وقتی از همه بیشتر به زبانِ خانه حرف می‌زدند که هر دو والد در خانه آن را به کار می‌بردند. اگر هر دو فارسی بلدید، بینِ خودتان هم فارسی حرف بزنید.

بچه بعداً فارسی حرف می‌زند؟

خیلی از خانواده‌ها می‌بینند که وقتی دلیلِ واقعی پیدا می‌شود، این اتفاق می‌افتد: مادربزرگی که فقط فارسی بلد است، یک سفر، دوستانِ فارسی‌زبان. فهمیدن از همه سخت‌تر دوباره ساخته می‌شود، پس بچه‌ای که هنوز می‌فهمد یک قدم جلوتر است. هیچ روشی روان‌حرف‌زدن را تضمین نمی‌کند.

Azizan به بچه‌ای که انگلیسی جواب می‌دهد چطور کمک می‌کند؟

فارسی را با یک چهره‌ی آشنا همراه می‌کند. مادربزرگ یا یکی از فامیل قصه‌ی فارسی را صفحه‌به‌صفحه روی ویدیو ضبط می‌کند و بچه هر شب می‌تواند ببیند؛ در تماسِ بعدی، همان قصه موضوعی است برای حرف‌زدنِ فارسی با کسی که آن را خوانده. جای حرف‌زدن با او را نمی‌گیرد.

باز کردنِ Azizan — برای بچه‌ت قصه بخوان

به‌روزرسانی: 2026-11-03 · نوشته‌ی Aida Fard

وقتی آماده شد خبرت می‌کنیم

azizan همین حالا توی مرورگرت کار می‌کند. اگر بخواهی، ایمیلت را بگذار تا وقتی نسخه‌ی کامل و نسخه‌ی اپ‌استور آماده شد خبرت کنیم. دادنِ ایمیل اختیاری است. حریم خصوصی

ایمیلت خبرم کن